HESABIM
GİRİŞ YAP

Hoşgeldiniz! Hesabınıza buradan giriş yapabilirsiniz.



Yardım
ya da
YENİ HESAP OLUŞTUR

Bilgilerinizi girerek yeni bir hesap edinebilirsiniz.



Modern Kimyanın Babası Ebu Musa Câbir bin Hayyan





Modern kimyanın kurucusu meşhûr İslam bilginidir. Tebe-i tâbiîndendir. İsmi Câbir bin Hayyân Abdullah el-Ezdî olup, künyesi Ebû Abdullah’tır. Horasanlı,Tuslu, Harranlı ve Kûfeli olduğu söylenen Câbir’in ailesi hakkında çok az bilgi vardır. İslam aleminde Sûfi, Avrupa’da Al-Geber ismiyle şöhret buldu. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle (tahmini 721 Tus İran-Horasan) beraber  ve yaklaşık 815 (H. 200) yılında vefat ettiği kabul edilmektedir.

Aslen Türk olan Câbir bin Hayyan, Abbasî Halîfesi Harûn Reşîd’in sarayında yaşadı. Vezir Yahya bin Halid el-Bermekî’den himaye gördü. Asrının fen alimiydi. Bütün İslam alimleri gibi, fen ilmini, İslamî ilimlerle beraber okudu. Başta kimya olmak üzere; tıp, eczacılık, metalürji, astronomi, felsefe, fizik gibi ilim dallarına katkılarıyla bilinirdi.

Câbir bin Hayyân, Câfer-i Sâdık hazretlerinin derslerine devam etti ve hizmetinde bulundu.Temel din ilimlerini öğrendi. Bilimsel araştırmalarda özel metotlar geliştirdi. O zamanda meşhur olan simyanın (sihir ve büyücülerin, olması mümkün olmayacak şeyleri yapıyorlar gibi göstermeleri ve maddelerin altına dönüştürmeye çalışılması) bir fen bilimi olmadığını ispat edip, ondan ayrı olarak tecrübeye, analize ve matematiğe dayalı kimya ilmini kurdu. Böylelikle bugünkü modern kimyanın temelini atmış oldu.


      

Reaksiyonlar ve Atom

Câbir bin Hayyân, maddelerin atomik yapısını gösteren orjinal tespitler yaparak, kimyevi reaksiyonlarda belli miktarların belirli miktarlarla reaksiyona girdiğini söyledi. Atom hakkında, ancak asırlar sonra anlaşılabilecek şu sözleri söyledi: “Maddenin en küçük parçası olan “el-cüz’ü lâ yetecezzâ” da yoğun bir enerji vardır. Yunan bilginlerinin söylediği gibi, bunun parçalanamayacağı söylenemez. Atom da parçalanabilir. Parçalanınca da öyle bir güç meydana gelir ki, bir anda Bağdat’ın altını üstüne getirebilir. Bu, Allah-u Teala'nın kudret nişanıdır.” Bu sözlerden asırlar sonra yapılan atom bombası, atıldığı şehirleri yerle bir etti.

Kral Suyu, Kezzap ve Daha Niceleri

Teorisiz pratiğin hiçbir yere varamayacağını belirten[2], Doğu ve Batı ilmine önemli ölçüde tesir eden ve Roger Bacon tarafından ustaların ustası olarak da anılan Cabir bin Hayyan’ın ilk defa elde ettiği birçok kimyasal bileşik ve madde vardır. Bunlardan bazıları, saf kükürt tuzları, nişadır (NH4Cl-amonyum klorür), üstübeç [2PbCO3.Pb(OH)2], cehennem taşı (AgNO3-gümüş nitrat), kezzap (nitrik asit, HNO3), zaç yağı (sülfürik asit, H2SO4), güherçile (hint) (Potasyum nitrat-KNO3), sirke asidi (CH3COOH-asetik asit), süblime (HgCl2-civa klorür) ve kurşun şekeri [Pb(CH3COO)2-kurşun asetat], sülügen (civa oksit), arsenik oksit, şap ve hidroklorik asittir (HCl).[1,2,3] Cabir ayrıca nitrik asitle hidroklorik asidi birleştirerek (3 HCl+1 HNO3) o gün için altın ve platini çözen tek madde durumundaki yeşilimsi-sarımsı çözelti (kral suyu) elde etmiştir. Paslanmayı önleyen madde geliştirmiş, Razi’ye etanolü bulması yolunda ipucu vermiştir.[4] Batılı bazı bilim adamları optik ve mercekler kanununun keşfini de Cabir bin Hayyan’a dayandırır.
Kral suyu


İmbik ve Damıtmanın Keşfi

Organik maddelerin distilasyonuna büyük önem veren[2] ve dünya üzerindeki ilk kimya laboratuvarını kuran Cabir bin Hayyan, tabiattaki maddelerin saf olmadığını belirtmiş ve bunları saflaştırarak saf elementler elde etmeye çalışmıştır. Mesela suyu tekrar tekrar damıtarak saflaştırmıştır. Cabir, kimyevi işlemlerde kullanmak üzere tasarlamış olduğu aletlerle kimyaya büyük katkılarda bulunmuştur. Bunlar arasında en dikkat çekenlerden biri, damıtmayı kolaylaştıran, daha verimli ve güvenli bir şekilde yapılmasını sağlayan damıtma imbiğidir.



İmbik: Arapça El-inbik kelimesiyle ifade edilen bu araç, içine konulan maddelerin ısıtılarak damıtılmasını veya ayrıştırılmasını sağlar.



Still Damıtıcı: Bu damıtıcı, karışabilen veya karıştırılamaz sıvıların karışımının ısıtılarak buharlaştırılıp yoğunlaşmasını sağlayan bir sistemdir. Parfüm, ilaç vb. üretiminde kullanılır.





Cabir bin Hayyan oksidasyon -yükseltgenme (metallerin yüksek sıcaklıkta ısıtılarak oksitlerine ayrıştırılması), bunun tersi olan redüksiyon-indirgenme (Redoks tepkimeler), buharlaştırma, süblimleştirme (saflaştırma-tasfiye), eritme, süzme, damıtma, kristalleştirme (billurlaştırma) gibi yöntemler geliştirmiştir.
Çeşitli metal ve çelik üretim usullerinin geliştirilmesi, deri ve bez boyalarının hazırlanması, kükürtlü bileşiklerden arsenik ve antimuan, bitkilerden yağ elde edilmesi, metallerin saflaştırılması, kumaşın boyanması, su geçirmez elbiselerin cilalanması, manganez dioksitin cam yapımında kullanılması ve günümüzde hala kullanılan camın renklendirilmesi gibi buluşları da gerçekleştirmiştir.[1,3,4,5] Cabir bin Hayyan ve diğer İslam alimleri vasıtasıyla Avrupa dillerine geçmiş kimya ile ilgili bazı tabirler de vardır. Alkol (el-Kuhl, Alcohol), üstün tasfiye aleti (el-İnbik, Alembic), alkali (al-kali, alkali), ismid (Antimon),  aludel (kap-kacak), çinko asidi (tutti), mağara tuzu (Rec-ül-gar, realgar) bunlardan bazılarıdır.[5] Bu tabirler ve yöntemler günümüz kimyasında halen kullanılmaktadır. Bunlardan bazıları kireçleştirme (calcination), kristallendirme, filtreleme, sıvılaştırma ve arıtma olarak, modern kimyanın halen kullandığı ve vazgeçemediği tekniklerdir.

Avrupa’da Yüzyıllarca Okutulan Kitaplar

George Sarton onu, “Orta çağların ilimler ansiklopedisi” olarak değerlendirmekte, şöhret ve tesirlerinin, 17. asra kadar devam etmiş olduğunu ifade etmektedir. Gerçekten 17. asra gelinceye kadar kimya bilimleri alanında onun seviyesine kimse çıkamamış, kimse onu gölgede bırakamamıştır. Doğu ve batı ilim dünyâsında ona denk ve onu aşan bir kimyacı yetişmemiştir.

Kimyâ tarihçisi Leclerc; Histoire de la Medicine Arabe adlı eserinde, Câbir bin Hayyân’ı orta çağların tartışılamaz en büyük alimi, ilmî otoritesi ve derinliği ile benzeri olmayan bir üstat, metodu ile yol gösterici olması bakımından büyük bir bilim teşvikçisi ve nihayet modern kimyanın kurucusu ve tamamlayıcısı olarak değerlendirmektedir. İslâm aleminde, Ebû Bekr Râzî, İbn-i Sinâ, Mesleme el- Macrîtî, Fârâbî ve daha birçok bilgin, onun eserlerinin gölgesinde yetişip, olgunlaştılar.

Onun eserleri, farklı metodlarda hazırlanmıştır. Mesela bazı eserlerinde, son derece kısa ve özlü bir üslubu takip etmiş, hatta bazılarında semboller kullanmıştır. Bazı eserlerinde ise ayrıntılı ve uzun anlatımlı bir yol takip etmiştir. Batılı ve doğulu birçok bilgin, onun eserlerinden yararlandı. Batılı bilginlerden Galileo, Francis, Bacon, Newton ve başka bir çokları ondan çok faydalandılar. 17 ve 18. asırda, batı ilim çevrelerinde meydana gelen birçok ilmî buluşların teşekkülünde, onun eserlerinin büyük tesiri vardır. Özellikle bugün kimya biliminde mevcut olan birçok orjinal keşif ve metodlar, hemen hemen bütünüyle ona ait veya onun fikirlerinden kaynaklanmıştır.


Ünlü Fransız bilim tarihçisi M. Berthelot, Orta Çağlarda Kimya Tarihi adlı eserinde şöyle demektedir: “Aristo’nun mantık ilmindeki yeri neyse, Câbir bin Hayyân’ın kimya ilmindeki yeri de odur. Aristo, mantığın kurucu ve üstadı olarak kabul edildiği gibi, Câbir bin Hayyân da kimyanın kurucusu ve üstadıdır.”

Modern araştırmacılar şöyle demektedirler. Eğer Câbir bin Hayyân çağımız teknolojisini kullanarak aynı eserleri yazsaydı, modern sonuçlara ulaşırdı. Çünkü o, tümevarım metodunu kullanıyordu. Yani maddenin en küçük parçasından araştırmaya başlayarak, istediğine ulaşıyordu.

Bununla beraber, dış gözlemlerinde tümden gelim metodundan da yararlandı. Yani maddenin tabiî halinden en küçük parçasına kadar inceleyerek sonuca vardı. Francis Bacon, bu metodu onun eserlerinden öğrenmiş, Dekart ise onu taklit etmiştir.O, deney yoluyla elde edilecek bilgi ve prensiplerin kat’i ve değişmez olduğunu iddia etmedi. Aksine modern bilim çalışmalarında olduğu gibi,  bunların zannî ve ihtimalî olduğunu belirtti. Onun metodunun esasını, “mazbut müşahede ve sağlam tecrübe” teşkil etmektedir. O, bu metodu ile hayal ve kuru faraziyelerle oyalanmamış, gerçek anlamda bir ilmi çalışma ortaya koyarak çığır açmıştır.


Câbir bin Hayyân; tıp, astronomi ve mantık, felsefe, fizik, mekanik gibi ilim dallarında da çalışmalar yaparak bunlarla ilgili eserler verdi. Usturlâp ( Güneş, Ay, gezegen ve yıldızın konumlarını gösteren astronomi aleti) hakkında yazdığı eseri gören alimler, eserin bin bölümden meydana geldiğini ve akılları durduracak üstünlükte olduğunu kaydetmişlerdir.



Yazdığı eserler, asırlarca İslam medreselerinde okutulunca, Endülüs Müslümanları yoluyla Avrupa’ya geçti. İslam dünyasında ve Avrupa’da kimya ilminde Câbir çağının sonu bir türlü gelmedi. Öyle ki, Avrupa’da bazı kimyagerler, kabul görmesi için eserlerini ona mal ederek, kendi eserlerine onun ismini yazdılar.

Câbir’in eserlerinin büyük bir kısmı(400 civarı eser deniliyor) kayboldu. Bunlardan yirmi yedi tanesi, Latince ve Almanca olarak Nürnberg, Frankfurt ve Strazburg’ta 1473-1710 yılları arasında basılmıştır.
Basılmış olan eserlerinden bazılar şunlardır: 1) Kitâb-ül-Beyân, 2) Kitâb-ül-Hacer, 3) Kitâb-ün-Nûr, 4) Kitâb-ül-İzâh, 5) Kitâb-ül-Istakas-is-Sâlis, 6) Tefsîr-ül-İstaka, 7) Kitâb-üt- Tecrid, 8 ) Kitâb-ül-Mülk, 9) Kitâb-ur-Rahme.

Oğuz Sezgin

   


Kaynak:*Gerçek Bilim."Modern Kimyanın Babası Ebu Musa-Cabir-bin-Hayyan"  

www.gercekbilim.com/ebu-musa-cabir-bin-hayyan-kimya/

Kaynaklar: 


Genel Türk Tarihi

1. Modern Kimyanın Kurucusu Cabir b. Hayyan, Prof. Dr. Esin Kahya, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları No:183, Ankara, 1995.

2. Prof. Dr. Fuat Sezgin, “İslâm’da Bilim ve Teknik”, Sayfa 97–108, Çev. Abdurrahman Aliy, TÜBA Yay., Ankara, 2007.

3. Bilim Tarihi, Colin A.Ronan, Tübitak Yayınları, Editör Prof. Dr. Ergün Türkcan.

4. Müsbet İlimde Müslüman Âlimler, Mahmut Karakaş, Kültür Bakanlığı Yayınları No:1289.

5. Müslüman İlim Öncüleri Ansiklopedisi Sayfa 64–71